Slaapcongres Nederland

Slaapcongres Nederland

  14 november 2019
  Zaal I Zaal II Zaal III
09:00      
       
09:30    
     
10:00    
     
10:30    
     
11:00    
 
11:30
 
12:00
 
12:30
 
13:00
 
13:30
 
14:00
 
14:30
 
15:00
 
15:30
 
16:00
 
16:30
 
17:00
 
17:30
     
18:00    
     
18:30    
       
19:00      
       
19:30    
     
20:00    
     
20:30    
     
21:00    
     
21:30    
     
22:00    
     
22:30      
       
  15 november 2019
  Zaal I Zaal II Zaal III
09:00    
     
09:30    
     
10:00    
     
10:30    
     
11:00
 
11:30
 
12:00
 
12:30
 
13:00
 
13:30
 
14:00
 
14:30
 
15:00
 
15:30
 
16:00
 
16:30
 
17:00
 
17:30
 
18:00
 
18:30      
       
19:00      
       
19:30      
       
20:00      
       
20:30      
       
21:00      
       
21:30      
       
22:00      
       
22:30      
       

Keynote - Sleeping on the wing

09:30 - 10:15 on 14 november 2019 (Zaal I)

Abstract

Sleeping on the wing - Dr. N.C. Rattenborg, Neurophysiologist - Max Planck Institute for Ornithology

Wakefulness enables animals to interact adaptively with the environment. Paradoxically, in insects to humans, the efficacy of wakefulness depends on daily sleep, a mysterious, usually quiescent state of reduced environmental awareness. However, several birds fly non-stop for days, weeks or months without landing, questioning whether and how they sleep. It has been commonly assumed that such birds sleep with one cerebral hemisphere at a time (i.e. unihemispherically) and with only the corresponding eye closed, as observed in swimming dolphins. However, the discovery that birds on land can perform adaptively despite sleeping very little raised the possibility that birds forgo sleep during long flights. In this seminar, I will review our recent work demonstrating for the first time that at least some birds can sleep on the wing, but they do so in both expected and unexpected ways. Finally, I will discuss the implications of this research for understanding the adverse effects of sleep loss typically experienced by other animals.

Plenair Symposium Daylight Savings Time

10:15 - 11:15 on 14 november 2019 (Zaal I)

T.b.d.

Symposium Hypersomnie

11:45 - 13:15 on 14 november 2019 (Zaal I)

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

11.45-12.15

Isabelle Arnulf

Update in Kleine Levin Syndrome

12.15-12.45

David Plante

Depression and hypersomnolence

12.45-13.15

Paul Franken

The contribution of hypocretin signalling to behavioral arousal is context dependent

 Abstract:

 

Kleine-Levin syndrome. Dr. I. Arnulf, Sorbonne University, Paris, France

Kleine-Levin syndrome is characterized by relapsing-remitting episodes combining hypersomnia and behavioral, cognitive and psychiatric symptoms in adolescents. In the last decade, large cohorts better specified the core symptoms during episodes: hypersomnia, major apathy, derealization and mental slowness were consistent when megaphagia and hypersexuality were not. Long (> 1 month) episodes were identified in one third of patients. Residual symptoms (mostly mild cognitive impairment and depressive symptoms) develop during “asymptomatic” periods in 20-40% of patients after several episodes, raising the question of some progressive forms of KLS. Rather than monitoring sleep (which provides variable and non-specific results), the most interesting test in KLS is brain functional imaging, which is abnormal in up to 70% of the cases, with hypoperfusions of the parietal-temporal cortex junction, mesial prefrontal cortex as well as the diencephalon during  asymptomatic periods, and extension to the orbito-frontal cortex and contralateral  parietal-temporal cortex junction during symptomatic periods. If 5% of multiplex KLS families are identified, no mutation has been found  to date. In a Saoudian multiplex family and 38 KLS patients, LMOD3 gene variants were identified. A recent DNA genome wide analysis in 673 KLS patients found a strong association with TRANK1-region polymorphisms. As for treatment, studies in a large group (the Paris center follows 250 KLS patients) have shown that lithium therapy is more beneficial than abstention for reducing the episode frequency, and intravenous steroids is more beneficial than abstention for reducing the duration of long episodes, raising the question of KLS as a recurrent inflammatory encephalopathy.

 

Depression and hypersomnolence. Dr. D.T. Plante, MD, PhD, Assistant Professor, Department of Psychiatry, University of Wisconsin-Madison

Hypersomnolence plays a key role in the presentation, course, and management of depressive illness.  However, there are several critical issues regarding hypersomnolence in mood disorders that must be addressed to move the field forward.  First, measuring hypersomnolence in psychiatric disorders has proven quite challenging using standard objective tools such as the multiple sleep latency test.  Since hypersomnolence is a multifaceted symptom for which no singular objective test can fully quantify the subjective complaint, the use of other measures are more likely to be fruitful in the study of psychiatric hypersomnolence.  Additionally, Sleep Medicine nosology that considers psychiatric hypersomnolence as distinctly different from other non-cataplectic CNS hypersomnias may be inaccurate and inhibit research into the neurobiology of disorders of unexplained daytime sleepiness.  Rather, emerging research suggests that neurophysiological changes in the brain associated with the experience of somnolence may cut across traditional diagnostic boundaries, including those with and without depression.  In this context, a pragmatic approach to the evaluation and management of patients with co-occurring depressive and somnolence complaints is vital.  This includes a careful consideration of potential comorbidities that may contribute to hypersomnolence in persons with depression, as well as a rational approach to pharmacotherapy in the face of a currently limited evidence base.   

 

The contribution of hypocretin signalling to behavioral arousal is context dependent. Paul Franken, associate professor - Center for Integrative Genomics, UNIL (University of Lausanne)

Hypocretins/orexins (HCRT) support motivated behaviors and critically contribute to sleep-wake state stability. We found that mice lacking HCRT (Hcrt-KO mice) cannot maintain active wake behavior defined by theta (6-10 Hz) and high-gamma (55-80 Hz) EEG activity and that because of this deficit, spontaneous waking fails to induce a sleep homeostatic response in ensuing NREM sleep. On the other hand, enforced wakefulness evoked normal levels of active waking and yielded a similar homeostatic response as wild-type littermates. To gain insight into the neuro-circuitry mediating these context-dependent effects, we generated mice lacking the Hcrt receptor 1 (Hcrtr1) in noradrenergic (NA) cells. Hcrtr1Dbh-cKO mice were examined in several contexts of enhanced arousal. After sleep deprivation or a cage change, Hcrtr1Dbh-cKO mice exhibited a weakened ability to mount appropriate theta and gamma EEG activity characteristic of exploratory behavior, while nestbuilding-associated wakefulness these activities where enhanced. Thus HCRT-NA signaling seems to boost arousal under threatening conditions and limits it during self-motivated, goal-driven behaviors identifying this circuit as an important modulator of context-dependent tuning of arousal.

Symposium OSA Chirurgie

11:45 - 13:15 on 14 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd

Sprekers

Conceptitel

 11.45-12.05

 Madeline Ravesloot

 Perioperatieve zorg

 12.05-12.30

 Marjolein van Looij

 Chirurgie van het zachte verhemelte, BRP versus UPPP

 12.30-12.50

 Peter van Maanen

 Hypoglossusstimulatie en TORS

 12.50-13.15

 Jan de Lange

 Bimaxillaire osteotomie als behandeling voor OSAS, ultimum refugium of standaard therapie? 

Abstracts:

Chirurgie van het zachte verhemelte, BRP versus UPPP. Dr. M.A.J. Van Looij - KNO Arts, OLVG

In geselecteerde patiëntengroepen kan chirurgie van het zachte verhemelte een gepaste therapeutische optie zijn voor OSA.

Traditioneel gezien is de UPPP (uvulo-palato-pharyngo-plastiek) de meest gebruikte chirurgische techniek, de uitkomsten, ook op lange termijn, van deze ingreep laten echter soms te wensen over. De afgelopen jaren is veel onderzoek gedaan naar nieuwe chirurgische technieken, met betere lange termijn uitkomsten en minder morbiditeit.

BRP – barbed reposition pharyngoplasty- is een van deze nieuwe technieken, die tot doel heeft niet alleen obstructie van het palatum molle, maar ook op het niveau van de laterale oropharynxwand te verhelpen.  Bij deze procedure wordt een ‘barbed suture’ - een van weerhaakjes voorziene hechtdraad - gebruikt, die het weefsel op zijn plaats vergrendelt, waardoor knopen niet meer nodig is.

De ingreep wordt aan de hand van beeldmateriaal toegelicht en de uitkomsten ervan worden vergeleken met die van andere chirurgische technieken. 

 

Bimaxillaire osteotomie als behandeling voor OSAS, ultimum refugium of standaard therapie? – Prof. Dr. Jan de Lange, kaakchirurg - Amsterdam Medisch Centrum

De bimaxillaire osteotomie is een frequent uitgevoerde chirurgische procedure bij jonge patiënten met een standsafwijking van de kaken. Daarnaast kan deze ingreep worden toegepast bij patiënten met een matig tot ernstig obstructief slaapapneu syndroom (OSAS). Hierbij worden zowel onder-/ als bovenkaak naar ventraal verplaatst (maxillo mandibular advancement: MMA) waardoor er een aanzienlijke vergroting van de bovenste luchtweg ontstaat. De literatuur laat zien dat de succespercentages van deze ingreep als behandeling van OSAS erg hoog liggen en de procedure vaak tot een volledige genezing leidt. Echter, er kleeft ook een aantal bezwaren aan deze operatie, vooral bij de oudere patiëntengroep, zoals het optreden van complicaties door comorbiditeit, ongewenste gezichtsveranderingen en gevoelsstoornissen met name in de onderlip. Daarnaast is het nog niet geheel duidelijk wat het precieze indicatiegebied is en waardoor bij sommige patiënten niet het gewenste resultaat wordt bereikt. Al deze aspecten komen in de lezing aan bod.

 

 

Symposium Year in review

11:45 - 13:15 on 14 november 2019 (Zaal III)

 

Tijd

Sprekers

Concepttitel

11.45-12.15

Sebastiaan Overeem

 Klinisch

12.15-12.45

Peter Meerlo

 Dier (basaal)

12.45-13.15

Ysbrand van der Werf

 Humaan (basaal)

Abstracts:

Prof. Dr. S. Overeem - Arts/Somnoloog, Expertise Centrum Kempenhaeghe

Sleep Medicine is still a young medical field and new discoveries are made with a fast pace. In this lecture, the most important developments over the past 2 years in the field of sleep medicine will be presented and discussed. Emphasis will be placed on research with a direct or a potential impact on clinical practice, but of course, other exciting news in the field of human sleep on the clinical level will be shared as well.

Symposium RLS (PLMD)

14:15 - 15:45 on 14 november 2019 (Zaal I)

 

 

Tijd

Sprekers

Concepttitel

 14.15-14.45

Angelique Pijpers

Pathofysiology van RLS

 14.45-15.15

Roselyne Rijsman

Diagnostiek en standaard behandeling van RLS

 15.15-15.45

Al de Weerd

Hoe om te gaan bij therapeutische problemen en welke waarde hebben Periodische Beenbewegingen?

 

Abstracts:

Pathofysiologie van RLS.  Dr.W.C.T.M. (Angelique) Pijpers, neuroloog-somnoloog - Expertise Centrum Kempenhaeghe

In de afgelopen decennia zijn de inzichten rondom de pathofysiologie van de ziekte van Willis –Ekbom (RLS) gegroeid. Helaas zijn de exacte mechanismen nog altijd niet volledig bekend.

Kennis van de achtergrond(en) van deze ziekte komt van pas bij het begrijpen van de ziekte zelf en de rationale achter bestaande en te ontwikkelen behandelstrategieën voor RLS.

Aan bod komen onder andere de dopamine- en ijzer stofwisseling in het centraal zenuwstelsel,  genetische variaties en de rol van opioïde receptoren en hypoxie.    

 

RLS. Hoe om te gaan bij therapeutische problemen en welke waarde hebben Periodische Beenbewegingen? - Dr. Al W. de Weerd, Neuroloog en ESRS Somnoloog

Bij de behandeling van RLS komen frequent problemen voor. Dit kan zijn bijwerkingen van de gekozen medicatie (o.a. augmentatie), maar ook fouten of valkuilen bij het stellen van de diagnose en bijzondere omstandigheden van de patiënt. Bij dit laatste moet gedacht worden aan zwangerschap en leeftijd van de patiënt.

Daarnaast is er de al lang bestaande discussie hoe om te gaan met de nachtelijke variant van RLS, de Periodische Beenbewegingen (PLMs).

Tijdens de lezing wordt een overzicht gegeven en worden richtlijnen besproken voor al deze moeilijkheden.

Symposium Insomnie

14:15 - 15:45 on 14 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

14.15-14.40

Mardien Oudega

Algemeen personalised medicine

14.40-15.00

Lieke Hermans

Beter begrip van slaapmisperceptie

15.00-15.20

Tanja van der Zweerde

Het belang van cognitieve processen in CBT-i

15.20-15.45

Tessa Blanken

Subtyperen van slapeloosheid toegankelijk voor iedereen

 

Abstract

Algemeen personalised medicine. Dr. M.L. Oudega, Psychiater, medisch bioloog en senior onderzoeker, GGZinGeest Amsterdam

Veel mensen met psychische klachten kampen eveneens met slaapproblemen. De relatie tussen slaapverstoringen en psychiatrische stoornissen blijft onduidelijk, maar er zijn sterke aanwijzingen voor wederkerige relaties. Slapeloosheid of insomnie, indien onbehandeld, wordt chronisch en spontaan herstel treedt nauwelijks op. Comorbide insomnie heeft een negatief effect op de effectiviteit van de behandeling van de psychopathologie, daarnaast vergroot het het risico op terugval van psychopathologie. Insomnie wordt eveneens in verband gebracht met negatieve gezondheidsuitkomsten (o.a. obesitas, diabetes, coronaire hartziekte en beroerte). Om deze redenen is het van belang om slaapverstoringen niet enkel te beschouwen als een symptoom van de primaire psychopathologie, met het risico op onder-diagnostiek en onder-behandeling van insomnie. Cognitieve gedragstherapie bij insomnie (CGT-i) is een effectieve behandelmethode voor slapeloosheid, echter is deze methode nog onvoldoende geëvalueerd voor co-morbide insomnie bij oudere patiënten met psychiatrische stoornissen. Het is te verwachten dat oudere patiënten met psychiatrische stoornissen met comorbide insomnie ook zullen profiteren van CGT-i en herstel van insomnie een positief effect geeft op de behandeling en beloop van de psychopathologie. CGT-i is nog niet onderzocht middels een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek bij oudere patiënten. Dit onderzoek willen we gaan uitvoeren op onze polikliniek ouderen van GGZinGeest in Amsterdam en op de polikliniek ouderen van GGZrivierduinen in Leiden.

Momenteel loopt er een pilot studie op onze polikliniek waarbij we de haalbaarheid van CGTi in groepsvorm evalueren bij oudere patiënten met een psychiatrische stoornis.

In plaats van de psychiatrische stoornis te behandelen richten we ons op de behandeling van een belangrijk overkoepelend en invaliderend symptoom, namelijk insomnie.

We verwachten dat door de behandeling van insomnie ook de psychiatrische klachten verbeteren. Dit past bij “personalized medicine” in tegenstelling tot behandeling volgens “stepped care” zoals de verschillende richtlijnen aanbevelen.

 

Beter begrip van slaapmisperceptie - Mevr. L.W.A. Hermans, promovenda - Eindhoven University of Technology

Patiënten met insomnie overschatten vaak hun inslaapduur vergeleken met de objectief gemeten slaaplatentie. Een dergelijk verschil tussen daadwerkelijke en subjectieve slaap wordt slaapmisperceptie genoemd. Het onderliggende mechanisme van slaapmisperceptie is niet bekend, maar eerder onderzoek suggereerde een mogelijke samenhang met structurele aspecten van de slaap. Korte stukken gefragmenteerde slaap aan het begin van de nacht worden bijvoorbeeld mogelijk niet als slaap waargenomen. Om dit aspect beter te begrijpen en te kwantificeren, ontwikkelden we een model voor de invloed van gefragmenteerde slaap op de perceptie van de inslaapduur. Het doel was om de subjectieve inslaapduur van de patiënt zo goed mogelijk te voorspellen op basis van polysomnografische data. In het model wordt aangenomen dat het subjectieve inslaapmoment samenvalt met het begin van het eerste slaapfragment dat lang genoeg is om als slaap te worden waargenomen. Het model werd ontwikkeld en getest op een set van 20 insomnie-patiënten en 21 gezonde controles, en gevalideerd in een onafhankelijke dataset van 139 insomnie-patiënten en 92 gezonde controles. Uit resultaten blijkt dat insomnie-patiënten ongeveer 30 minuten aaneengesloten moeten slapen om hun inslaapduur correct in te schatten, terwijl gezonde proefpersonen hiervoor maar 20 minuten nodig hebben. De resultaten pleiten voor een zienswijze waarbij we slaapmisperceptie beschouwen als een probleem van onvoldoende slaapkwaliteit, in plaats van enkel een foutieve inschatting van de slaapduur. Het model maakt het mogelijk om ook bij individuele patiënten te bepalen welke slaapduur nodig is om slaap te percipiëren. Momenteel onderzoeken we onder meer de slaapmisperceptie van individuele patiënten in een longitudinale thuisstudie.

 

Cognitive processes in insomnia. Drs. T van der Zweerde, psycholoog - VU Amsterdam

Introduction.
Both guided online and individual face-to-face cognitive behavioral therapy for insomnia (CBT-I) are effective in improving insomnia symptoms and sleep efficiency. Little is known about the underlying mechanisms generating this effect. The present study tests the assumption that pre-sleep arousal, sleep-related worry and dysfunctional beliefs about sleep are mediators in the effect of cognitive behavioral treatment for insomnia.

Methods.
A secondary analysis was performed on data previously collected from a randomized controlled trial (N = 90). In this trial, participants were randomized to either a face-to-face CBT-I condition, an internet-delivered CBT-I condition, or a wait-list group. This article reports on the efficacy of these interventions on pre-sleep arousal, sleep-related worry, and dysfunctional beliefs. Furthermore, we investigated whether these measures mediated the treatment effect on insomnia severity and sleep efficiency. 

Results.
Both treatment modalities were efficacious for these cognitive measures; however, face-to-face treatment showed superiority over the online treatment. All three cognitive measures mediated the effect on insomnia severity. Sleep-related worry and pre-sleep arousal mediated the effect on sleep efficiency, but dysfunctional beliefs did not.

Conclusion.
Overall, these results point toward the importance of cognitive processes in the treatment of insomnia, implying that psychological treatments for insomnia may best be guided by (also) targeting these cognitive processes.

 

Subtyperen van slapeloosheid toegankelijk voor iedereen. Mevr. T. Blanken - promovenda, Nederlands Herseninstituut

Achtergrond
Slapeloosheid (insomnie) is de tweede meest voorkomende psychiatrische stoornis.1 Ondanks deze hoge prevalentie zijn de resultaten naar achterliggende mechanismen en karakteristieken van insomnia vaak inconsistent, en signaleren mogelijke heterogeniteit. We onderzochten of er verschillende soorten slapeloosheid bestaan, die niet noodzakelijkerwijs tot uiting komen in specifieke slaapklachten, maar in stabiele eigenschappen zoals persoonlijkheid en levensgeschiedenis.

Methoden
N=2224 vrijwilligers van het Nederlands Slaap Register2 met insomnie vulden tot wel 34 vragenlijsten in over factoren die van belang zijn gebleken voor insomnie, zoals hun levensgeschiedenis, cognitie, affect en persoonlijkheid. Met latente klasse analyse identificeerden we op een data-gedreven manier subtypen van insomnie. We evalueerden hun klinische relevantie en stabiliteit over jaren, en de robuustheid van de vijf klassen in een nieuwe populatie. We gebruikten machine learning technieken om een minimale set aan vragen te selecteren waarmee de subtypen gemeten kunnen worden. Tot slot implementeerden we zowel de resulterende gereduceerde Insomnia Type Questionnaire (ITQ) als de volledige versie, zodat iedereen die vrij kan gebruiken.

Resultaten
De diagnose Insomnie omvat tenminste vijf verschillende subtypen.3 De vijf typen bleken robuust over 4.8±1.6 jaar follow-up, en in een onafhankelijk sample. De subtypen verschilden in de incidentie en prevalentie van depressie, in de ontwikkeling van hun slaapklachten, en in de zelf-gerapporteerde effecten van benzodiazepine gebruik. Een met machine-learning optimaal gekozen subset van vragen bleek accuraat te kunnen subtyperen en is op internet geïmplementeerd, inclusief het automatisch genereren van resultaten.

Conclusie
Deze grootschalige studie identificeerde vijf robuuste en klinisch relevante subtypen van insomnie. Middels de ITQ kunnen de subtypen eenvoudig, accuraat en volledig geautomatiseerd gemeten worden. Subtypering stelt patiënten, onderzoekers en clinici in staat inconsistenties in achterliggende mechanismen en behandeleffecten te verhelderen en uiteindelijk de behandeling te optimaliseren.

Literatuurverwijzing

[1] Wittchen, H.U., et al. (2011). The size and burden of mental disorders and other disorders of the brain in Europe 2010. Eur Neuropsychopharmacol, 21, 655-679. 

[2] Benjamins, J.S., et al. (2017). Insomnia heterogeneity: Characteristics to consider for data-driven multivariate subtyping. Sleep Med Rev, 36, 71-81.

[3] Blanken, T.F., et al. (2019) Insomnia disorder subtypes derived from life history and traits of affect and personality. Lancet Psychiatry, 6, 151-163.

 

 

 

Symposium Sleep and Cognition

14:15 - 15:45 on 14 november 2019 (Zaal III)

 

Tijd

Spreker

Concepttitel

14.15-14.40

Hans van Dongen

Sleep and vigilance

14.40-15.00

Simon van Gaal

Decreased alertness reconfigures cognitive control networks

15.00-15.20

Umberto Olcese

Functional determinants of enhanced and depressed interareal information flow in NREM sleep

15.20-15.45

Peter Meerlo

Mechanisms of sleep-deprivation-induced memory impairments


Abstract

Sleep and Vigilance. Dr. H. Van Dongen, Sleep and Performance Research Center, Washington State University

Vigilant attention is a major component of a wide range of cognitive performance tasks. Vigilant attention is impaired by sleep deprivation and circadian misalignment and restored after rest breaks and, more enduringly, after sleep. The temporal dynamics of vigilant attention across hours and days are driven by the sleep/wake homeostatic and circadian processes. Recent evidence shows the involvement of an additional, allostatic process, which is responsible for cumulative deficits in vigilant attention across consecutive days of sleep restriction. There are large inter-individual differences in vulnerability to sleep loss, which constitute a human phenotype for which a handful of genetic predictors have been identified. A hallmark of the vigilant attention deficits associated with sleep loss is moment-to-moment variability, which is a primary reason why vigilant attention impairment is a critical determinent of accident risk in real-world settings.

 

Decreased alertness reconfigures cognitive control networks. Simon van Gaal, associate professor, Department of Psychology, University of Amsterdam 
Humans are remarkably capable of adapting their behavior when situational factors change. This capacity is referred to as cognitive control and is typically considered an effortful process. Therefore, intuitively, our ability for cognitive control is affected by our state of alertness. For example, when we are drowsy, we may feel less capable of adequately implementing cognitive control. However, although scientific investigations have focused on the effects of sleep deprivation and circadian time, little is known about how fluctuations in drowsiness in the regular awake state affect task performance and cognitive control. Here we combined a novel conflict task in the auditory domain with encephalographic (EEG) recordings to test how neural markers of conflict processing and cognitive control are affected by fluctuations in arousal. Using a novel computational method we segregated alert versus drowsy moments in a long three hour testing session and observed that, although subjects were generally slower, the typical behavioural markers of conflict processing were still intact. However, these intact behavioural markers were not matched by the typical neural markers of cognitive control, local medio-frontal theta-band oscillatory power changes (intensity), that were observed when people were fully alert. Instead, the decrease in this medio-frontal conflict marker was accompanied by an increase in long-range connectivity between brain regions, also in the theta-band. The results provide new insights in how the human cognitive control system is affected by internal fluctuations of our arousal state and is suggestive of a compensatory mechanism when the system is under pressure (when drowsy).


Functional determinants of enhanced and depressed interareal information flow in NREM sleep. 
Dr. U. Olcese, Assistant Professor - Center of Neuroscience, Universiteit van Amsterdam

EEG studies have reported a global breakdown in the exchange of information between brain areas during NREM sleep. However, the neuron-level mechanisms of this phenomenon are poorly understood. While communication between cortical areas was shown to be weaker in NREM sleep compared to wakefulness, transfer of memory traces between hippocampus and cortex persists. I will present the results obtained by computing transfer entropy between the spiking activity of neurons recorded simultaneously in four brain regions in freely moving rats. Recordings were performed during the performance of a sensory discrimination task, quiet wakefulness and NREM sleep. We found that, compared to wakefulness, during NREM sleep transfer entropy at the temporal scale of few milliseconds increased for inter-areal connections between neurons showing behavioral task correlates, especially between hippocampus and cortical areas. Conversely, at time scales of hundreds of milliseconds, transfer entropy was stronger in NREM sleep than in wakefulness between neurons not showing behavioral task correlates, and only between cortical areas. These results challenge our understanding of how neurons exchanges information during NREM sleep: not only can information transfer between brain areas even be enhanced (and not just depressed) during NREM sleep than wakefulness, but also distinct communicative architectures coexist in the brain at different time scales during NREM sleep, with functional specialization being a crucial determinant of neuronal dynamics.

Symposium Betekenis van de nieuwe OSA richtlijn voor de ontwikkeling van de slaapapneuzorg

16:15 - 17:45 on 14 november 2019 (Zaal I)

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

16.15-16.35

Petra Vos

AHI, phenotypen en meer

16.35-17.00

Michiel Eijsvogel

OSA onderweg naar Value Based Health Care?

17.00-17.20

Lisette Venekamp

OSA en insomnie: een toevallige associatie of niet?

17.20-17.45

Dirk Pevernagie / Johan Verbraecken

Pro/Con discussie: slaaponderzoek thuis of in laboratoriumomgeving?

Abstracts:

AHI, phenotypen en meer - Dr. Petra Vos, Longarts / Somnoloog Rijnstate Ziekenhuis

Volgens de AASM richtlijn wordt de ernst van OSA ingedeeld naar de hoogte van de AHI. Voortschrijdend inzicht leert dan andere parameters dan AHI behulpzaam zijn in het typeren van een individuele OSA patiënt en hiermee richting kunnen geven wie behandeld dient te worden en hoe.

Van belang zijn symptomen, zuurstofsaturatie en pathogenese.

Ten eerste de pathogenetische oorzaak van OSA; deze kan onderverdeeld worden in anatomische en niet-anatomische factoren. Zodoende kan men diverse endotypen onderscheiden en kan een behandeling meer gepersonaliseerd worden. Vooralsnog is het echter moeilijk om de diverse endotypen te onderscheiden in de dagelijkse praktijk.

Ten tweede kan naast endotypen onderscheid gemaakt worden naar klinische fenotypen. Hierbij worden OSA patiënten geclusterd aan de hand van symptomen; slaperig, gestoorde slaap of weinig symptomen. Het blijkt dat patiënten, met gelijke AHI, klachten kunnen hebben van slaperigheid, gestoorde slaap dan wel geen symptomen. Ook deze klinische fenotypen spelen een rol in wie behandeld dient te worden en hoe.

Symptomen zijn een reden tot behandelen maar ook potentiële cardio- cerebrovasculaire consequenties kan een reden zijn. Er is toenemend bewijs dat zuurstofdesaturatie een grotere rol speelt dan AHI t.a.v. vasculaire morbiditeit en mortaliteit.

Dit alles betekent dat bij de diagnose stelling en het kiezen van een behandeling van een individuele patiënt gekeken dient te worden naar endotype, klinisch fenotype. Voorts is het van belang de mate van desaturatie mee te nemen in het bepalen van de ernst van OSA en ter bepaling van de noodzaak tot behandeling.

 

OSA en insomnie; een toevallige associatie of niet. Lisette Venekamp, longarts / somnoloog - centrum voor slaapgeneeskunde "Kempenhaeghe", Heeze

In de praktijk merken we in toenemende mate dat er patiënten verwezen worden met complexe problematiek op gebied van de behandeling van slaapapneu, bij wie tegelijkertijd insomnieklachten een rol spelen. 

Het is dan in veel gevallen de vraag of de klachten van de patiënt voortkomen uit slaapapneu, uit insomnie, of dat het klachtenpatroon wellicht voorkomt uit de combinatie van beide slaapaandoeningen.

Vanuit de literatuur is bekend dat slaapapneu en insomnie vaak gecombineerd voorkomen. Dit kan op verschillende manieren ethiologisch verklaard worden.

Ten eerste blijkt het mogelijk dat er sprake is van toevallig voorkomen van 2 afzonderlijke slaapgeneeskundige diagnoses. Maar ook is het goed mogelijk dat insomnie een fenotype-variant is van slaapapneu. Bovendien kunnen insomnie en slaapapneu elkaar negatief beïnvloeden, er is dus interactie van beide problemen mogelijk.

De uitdaging waar wij in de dagelijkse praktijk mee te maken krijgen is hoe dit gecombineerd voorkomen van insomnie en slaap apneu (COMISA,  combined insomnia aan sleep apnea) te benaderen en uiteindelijk te behandelen.

 

Pro/Con discussie: slaaponderzoek thuis of in laboratoriumomgeving? - Prof. Dr. Johan Verbraecken, longarts, Universitair Ziekenhuis Antwerpen

Slaapgebonden ademhalingsstoornissen (SDB) vormen een majeure uitdaging voor artsen en gezondheidszorg wereldwijd.  De hoge prevalentie en het impact van obstructieve slaapapneu ( OSA) op het dagelijks leven dwingen clinici ertoe effectieve, aanvaardbare en betaalbare diagnostische technieken aan te bieden.  Het is niet moeilijk om een aantal plausibele voordelen te bedenken van ambulante metingen.  Deze zogenaamde voordelen worden echter in meerdere studies ook ontkracht.  Technische problemen en uitval van electroden en sensoren komen te vaak voor en creëren net extra kosten.  Onverwacht geven patiënten aan een opname in het ziekenhuis te verkiezen, of vertonen geen duidelijke voorkeur voor een thuismeting. 

Het lijkt er op dat ambulante polygrafie op korte termijn een goedkopere aanpak is, doch levert op langere termijn slechts een minimale besparing op.  Economische modellen hebben zelfs aangetoond dat een polysomnografie in het ziekenhuis op langere termijn de hoogste cost-efficiency heeft (laagste ICER).  Het inzetten van telegeneeskunde kan eventueel zorgen voor minder technische ‘failures’, maar heeft ook een prijskaartje.    

Leerdoelen:

Na deze voordracht heeft de toehoorder meer inzicht in:

-        De uitdagingen in het domein van slaapgebonden ademhalingsstoornissen

-        De voor- en nadelen van poly(somno)grafie thuis en in het ziekenhuis

-        De onderdiagnose van OSA met polygrafie

-        De kosten-baten van poly(somno)grafie op korte én op lange termijn

-        De beperkingen van het gebruik van AHI

 

 

Symposium Kinderslaap breder bezien: meer dan alleen het kind, meer dan alleen de nacht

16:15 - 17:45 on 14 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd

Spreker

Concepttitel

16.15-16.40

Monique L'Hoir

Billy Turf ontmoet Klaas Vaak: de relatie tussen slaap en obesitas bij kinderen

16.40-17.00

Gert-Jan de Haas

Slaap in beweging: de rol van ritmische bewegingen bij het functioneren overdag en 's nachts

17.00-17.20

Mori van den Bergh

Slaapproblemen bij jonge kinderen: wanneer moet je breder kijken?

17.20-17.45

Tudor Vacaretu

Sleep in the family: a multi-sensor approach to capture family sleep

 

Abstract:

Billy Turf ontmoet Klaas Vaak: de relatie tussen slaap en obesitas bij kinderen.
Dr. M.P. (Monique) L’Hoir, pedagoog, onderzoeker, GZ-psycholoog/psychotherapeut (niet uitvoerend), Wageningen Universiteit & GGD Noord- en Oost-Gelderland

In verschillend nationaal en internationaal onderzoek is de relatie tussen een korte slaapduur en een verhoogde kans op overgewicht/obesitas aangetoond.
Bij kinderen van 0-7 jaar blijkt uit 13 onderzoeken dat kinderen met overgewicht gemiddeld 30 minuten minder slapen en kinderen die ‘s nachts minder dan 8 uur slapen, later een grotere kans hebben op overgewicht.
Bij kinderen tussen 7 jaar en 18 jaar blijkt uit 10 onderzoeken dat jongens met overgewicht minder lang in bed liggen (10-20 min) en dat elk uur extra slapen 9% minder kans op overgewicht/obesitas oplevert. Bovendien neemt activiteit overdag met 3% af bij elk uur meer slaapdeprivatie en hebben jongens die minder dan 8 uur slapen een drie keer grotere kans op overgewicht dan jongens die meer dan 10 uur slapen.
Welke definities worden gebuikt in onderzoek? Wat is het verband tussen slaapkwaliteit en overgewicht/obesitas? Wat zijn de verklarende mechanismen? In hoeverre hangen deze relaties samen met opvoedkundige vaardigheden van ouders en hoe kunnen deze bevindingen worden aangewend in de begeleiding van ouders en kinderen met overgewicht/obesitas? Deze voordracht gaat over hoe ‘Billy en Klaas’ elkaar kunnen versterken en hoe we kennis kunnen toepassen in de praktijk.

 

Slaap in beweging: De rol van ritmische bewegingen bij het functioneren overdag en ’s nachts. Gert-Jan de Haas, neuropsycholoog, afgestudeerd musicus en eigenaar van NAR-Lab

Het leven bestaat uit diverse ritmische patronen. Sommige hebben een spanwijdte van een jaar, sommige van een microseconde. Deze ritmen staan niet op zichzelf, maar hangen op ingenieuze wijze samen en geven hiermee richting aan ons bestaan. Reeds bij bacterieën is sprake van zogenaamde biological oscillators waarbij ‘master and slave’ pattern generators gezamenlijk metabole en motorische functies laten integreren. Ook binnen ons lichaam zien we dit terug. Motorisch wordt dan ook wel bijvoorbeeld gesproken over de ‘Symphony of Movements’. Slaap is hierop geen uitzondering en het is dan ook niet zinvol in die zin slaap als een aparte entiteit te bezien. Eerder juist andersom. Slaap maakt logischerwijs deel uit van de ritmische patronen van het leven en is hiermee geïntegreerd. Verandering van deze ritmes heeft dan ook onontkoombaar invloed op slaap. Na lezen van het voorafgaande zal het u niet verbazen dat de spreker naast neuropsycholoog tevens musicus is en vanuit deze combinatie zijn interesse voor de ritmes van het leven en de invloed hiervan op het functioneren van de mens gewekt is. Tijdens deze lezing zal worden ingegaan op de diverse ritmes van planten en dieren, overdag en in de nacht en de consequenties hiervan voor inzet van ondersteuning en of behandeling.

 

Slaapproblemen bij jonge kinderen: wanneer moet je breder kijken? Drs. V.W. Van den Bergh, Kinder- en Jeugdpsychiater, Karakter (Centrum Jonge Kind UC)

Ouders van jonge kinderen met slaapproblemen melden zich meestal niet direct bij de kinderpsychiater. Dat is maar goed ook. In de eerste 1000 dagen (zie ook Roseboom 2018), van conceptie tot de tweede verjaardag, zijn interventies vooral gericht op een stabiele, fysiek en psychisch gezonde context, die groei en ontwikkeling stimuleren. Gezonde slaap maakt daar vanzelfsprekend onderdeel van uit. Slaapproblemen kunnen echter ook een voorloper of teken van bredere regulatieproblemen of psychiatrische stoornissen zijn. Aan de andere kant kunnen slaapproblemen overdag gedragspatronen opleveren die aan een psychiatrische stoornis doen denken, maar secundair zijn aan het slaapprobleem. Hulpverleners die met kinderen en gezinnen met verstoorde slaap werken moeten hierop bedacht zijn. Hoe ziet de ontwikkeling van slaap er in breder regulatieproblemen eruit en wat zijn signalen van een vroege ontwikkelings- of psychiatrische stoornis? Het systematisch in kaart brengen van biologische, psychologische en sociale factoren kan behulpzaam zijn om tot gewogen stappen in diagnostiek en behandeling te komen.

 

Sleep in the Family: A Multi-Sensor Approach to Capture Family Sleep. Mr. T. Vacaretu, Promovendus, Technische Universiteit Eindhoven.  

Sleep is the activity that occupies most of our time, one third of our lives being spent asleep. Sleep is also crucial for our health, both mental and physical. However, sleep is not a smooth experience for everyone. Sleep disorders are also associated with a severe burden on health related quality of life. Along with the person suffering of a sleep disorder, other family members can also be affected by this. Traditional diagnosis is not always time-efficient, usually focuses on the individual, and sometimes can be a stressful experience for the patient. Therefore it is of high importance to diagnose and treat sleep problems in a timely manner. With the advent of IoT devices, sensors and mobile devices new opportunities appear for recording sleep and sleep related behavior. One of them is capturing with novel and promising techniques in situ family sleep: subjective and objective sleep data of family members that could lead to early diagnosis, a better understanding of family sleep, and a complete picture of the interactions that take place between family members with regards to their sleep experience.

Symposium An "omics" approach to sleep and sleep disorders

16:15 - 17:45 on 14 november 2019 (Zaal III)

 

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

16.15-16.40

Elize Koopman-Verhoeff

Associations among DNA methylation and sleep in children: A population-based approach

16.40-17.00

Eus van Someren

Genome-wide association studies (GWAS) and MRI find brain mechanisms of insomnia

17.00-17.20

Raymond Noordam

Subjective habitual sleep measures and metabolomics: from observational studies to causal inference

17.20-17.45

Vincent van Hees

Genetic studies of accelerometer-based sleep measures in 85.670 individuals yield new insights into human sleep behaviour

 

Abstracts:


Associations among DNA methylation and sleep in children: A population-based approach. Mevr. E. Koopman-Verhoeff, Postdoctoral researcher/Psycholoog - Brown University

 

Sleep is a key aspect of healthy functioning, and disruptions in sleep as early as childhood have been linked to a wide range of mental and physical health problems later in life. We know that sleep is a complex, multifactorial phenotype, reflecting the influence of both genetic and environmental factors, beginning in utero. Indeed, research indicates that sleep disruption is linked to in utero exposure to maternal smoking, maternal alcohol use, and maternal psychopathology. However, the biological factors underlying sleep development in childhood remain unclear. Recently, epigenetic processes such as DNA methylation (DNAm) have been proposed as a potential mechanism by which genetic and environmental exposures are interacting with sleep. Few small studies have examined sleep and DNAm in humans, typically focused on sleep deprivation in male adults. No previous studies have assessed the prospective association between cord-blood DNAm and sleep in childhood.

I will discuss the preliminary results of two studies our team recently conducted. First, we conducted an epigenome-wide association study (EWAS) assessing the association between cord-blood DNAm as assessed by Illumina 450k and multiple sleep-related phenotypes (indexing both objective and subjective assessed sleep) in childhood across 12 population-based birth cohort studies within the PACE consortium. Additionally, I will discuss the results of our study examining the cross-sectional associations between sleep and DNAm on clock-related genes a general pediatric population. This study included 465, 10-year-old children from the Generation R Study, a prospective population-based cohort from Rotterdam. Lastly, I will discuss future directions in this emerging field.

 

Genome-wide association studies (GWAS) and MRI find brain mechanisms of insomnia. Prof. Dr. E.J.W. Van Someren, Hoogleraar Herseninstituut

Insomnia is the second-most prevalent mental disorder and the primary modifiable risk factor for depression, anxiety disorders and PTSD [1-4]. Surprisingly, circadian and homeostatic regulation seem intact and sleep deprivation failed as a model for insomnia. The search for brain mechanisms underlying insomnia benefitted from GWAS combined with databases of gene expression in tissues and cell types [5,6]. Studies including up to 1.3 million people identified many genes [7,8]. The findings indicate that insomnia is a complex trait, in line with multiple subtypes characterised by distributed deviations in brain circuits underlying traits of affect and personality [9]. Cell types and tissues that express insomnia risk genes are part of circuits previously suggested to be involved in insomnia by MRI studies [7,10-12]. The emerging picture is that the risk of developing insomnia involves insufficient processing of emotional distress during REM sleep [13-16]. Non-stop taking tension to the next day, instead of resolving it overnight, could accumulate into the round-the-clock hyperarousal that characterizes insomnia [11,17,18].

1.         Blanken Psychother Psychosom 2019;88:52-54.
2.         Taylor Sleep 2005;28:1457-1464.
3.         Gehrman Sleep 2013;36:1009-1018.
4.         Wang Sleep 2018:zsy229.
5.         GTEx Consortium Science 2015;348:648-660.
6.         Skene Nat Genet 2018;50:825-833. 
7.         Jansen Nat Genet 2019;51:394-403.
8.         Hammerschlag Nat Genet 2017;49:1584–1592.
9.         Blanken Lancet Psychiatry 2019;6:151-163.
10.       Stoffers Brain 2014;137:610-620.
11.       Wassing Brain 2019:awz089.
12.       Altena Sleep 2008;31:1271-1276.
13.       Wassing Sleep 2019;42:zsy268.
14.       Wassing Curr Biol 2019;in press
15.       Swift Curr Biol 2018;28:3599-3609.e3594.
16.       Luppi Curr Opin Neurobiol 2017;44:59-64.
17.       Wassing PNAS 2016;113:2538-2543.
18.       Wei Sleep 2016;39:2113-2124.

 

Subjective habitual sleep measures and metabolomics: from observational studies to causal inference - Raymond Noordam PhD, senior epidemiologist in cardiometabolic and genetic epidemiology, department of Internal Medicine of the Leiden University Medical Center

Disturbances is habitual sleep (e.g., short sleep, low sleep quality, insomnia) are frequently associated with increased risks of developing cardiometabolic diseases. However, there are still limited insights in the biological background of these observations. Metabolomics data is becoming increasingly available in large epidemiological cohort settings, and has been used to improve cardiometabolic risk prediction as well as to retrieve additional insights in disease etiology.

In our study, we aimed to investigate the associations between different phenotypes of subjective habitual sleep and NMR-measured metabolite concentrations in the general population. Preliminary analyses based on 5,681 individuals of the Netherlands Epidemiology study showed that short sleep was associated with ?1-glycoprotein and glycine levels. Currently, we are expanding this effort in collaboration with the BBMRI-NL consortium to increase statistical power and to expand on the number of subjective habitual sleep phenotypes. Final results of this effort will be presented at the SLAAP2019 meeting. A limitation of these efforts is the lack of causal inference given the observational nature of the data. Therefore, with the use of Mendelian Randomization analyses, we aim to provide a list of metabolites that are causality influenced by disturbances in subjective habitual sleep. In first analyses in 24,925 individuals, we, for example, observed that a longer total sleep duration was associated with a higher isoleucine concentration. A full examination of subjective habitual sleep variables and metabolomics in ongoing and will be presented at SLAAP2019.  

 

Genetic studies of accelerometer-based sleep measures in 85.670 individuals yield new insights into human sleep behaviour - Vincent van Hees - Senior Research Ingeneer, Nehterlands Escience Center

In deze presentatie zal ik beschrijven hoe ik een heuristisch algoritme heb ontwikkeld voor slaap-waak detectie op basis van pols-gedragen versnellingsopnemers in UK Biobank (N=85670). Deze ontwikkeling maakt onderzoek naar de relatie tussen slaap, genen en gezondheid minder afhankelijk van subjectieve slaap dagboeken. Ook zal ik een overzicht geven van hoe deze methode recent heeft bijgedragen aan nieuwe inzichten in de biologische klok en de relatie tussen genetische variatie en slaap.

Poster sessie

17:45 - 18:45 on 14 november 2019 (Zaal I)

 

 

Keynote - Hypersomnolence: towards a sensible approach

09:00 - 09:45 on 15 november 2019 (Zaal I)

Abstract

Hypersomnolence: towards a sensible approach. Gert Jan Lammers, neurologist - SEIN

The diagnosis of disorders of hypersomnolence can be a struggle for sleep physicians. When looking for guidance, the current international classification of sleep disorders is not very helpful. The term hypersomnolence is inconsistently applied, and regarding hypersomnolence disorders neurological causes are mixed with behavioral causes, and hypersomnolence as expression of sleep disordered breathing is hardly discussed. It is also not made clear why performing the Multiple Sleep Latency Test that quantifies just one aspect of one of the manifestations of hypersomnolence is mandatory for some hypersomnolence diagnoses but not for all.

It is important to realize that hypersomnolence is characterized by a multitude of incapacitating symptoms related to a perceived increased pressure to sleep during the normal wake period of the day. It includes manifestations beyond sleep. Unfortunately, these other manifestations such as problems with sustained attention and behavioral changes are often disregarded.

A recently developed new European vision on hypersomnolence and hypersomnolence disorders and its practical consequences will be discussed.

 

Plenair Symposium Slapend naar een goede gezondheid

09:45 - 11:00 on 15 november 2019 (Zaal I)

 

Tijd (09.45-11.00)

Spreker

Concepttitel

09.45-10.10

Maj-Britt Inhulsen

Charge Your Brainzzz studie: bevorderen van gezond slaapgedrag bij adolescenten

10.10-10.35

Annemarie Luik

De mediërende rol van slaap in psychologisch welbevinden

10.35-11.00

Hans van Dongen

Fatigue management and prevention of accidents

 

Abstracts

Charge Your Brainzzz studie: bevorderen van gezond slaapgedrag bij adolescenten - Drs. M.M.R. Inhulzen, Vrije Universiteit Amsterdam & GGD Amsterdam

Inadequate sleep is widespread among adolescents. Short sleep duration and poor sleep quality have a negative impact on adolescents’ learning ability, memory and concentration and consequently school performance. Sleep deprivation also has other mental and physical consequences such as depressive symptoms and a higher risk of obesity. Schools can be an appropriate setting for interventions promoting healthy sleep in adolescents. For this purpose, the school-based educational program ‘Charge Your Brainzzz’ was developed. The aim of this study was to examine the effectiveness of this school-based intervention on adolescents’ sleep duration- and quality and on sleep hygiene and behavioral determinants.

A mixed methods cluster-randomized controlled trial among second- and third-graders of 10 high schools in the Netherlands and a total of 972 students (intervention: 605 vs. control: 367; 59,2% girls; mean age 13,3 years, ± SD: 0,72) was conducted. Intervention schools (N=5) conducted the Charge Your Brainzzz intervention, whereas control group schools (N=5) did not receive any intervention. Measurements consisted of a digital questionnaire and a 7-day sleep diary. Data were collected at three time points: baseline, post intervention (on average 1,4 weeks post intervention) and follow up (on average 13 weeks post intervention). The study took place during school year 2018-2019.

 

De mediërende rol van insomnie in psychologisch welbevinden - Dr. A. Luik, Erasmus MC

Insomnie is veelvoorkomend en beïnvloedt onze gezondheid en kwaliteit van leven substantieel. Cognitieve Gedragstherapie (CGT) is de aanbevolen behandeling voor insomnie en is effectief in het verbeteren van nachtelijke symptomen van insomnie. Personen met insomnie zoeken echter veelal hulp vanwege klachten over hun functioneren gedurende de dag, zoals vermoeidheid en klachten rondom psychologisch welbevinden. Wij onderzochten het effect van digitale CGT op psychologisch welbevinden of eventuele verbeteringen in deze constructen gemedieerd werden door een verbetering in insomnie symptomen. In deze online, gerandomiseerde en gecontroleerde studie werden 1.711 deelnemers (77,7% vrouw, gemiddelde leeftijd 48,0 ± 13,8 jaar) met klachten over insomnie gerandomiseerd in twee groepen. De interventie groep ontving digitale CGT (zes volledig geautomatiseerde sessies) [4] en de controle groep ontving educatie over slaap hygiëne (webpagina). Aan het begin van de studie en na 4 weken (mid-behandeling), 8 weken (post-behandeling) en 24 weken (follow-up) werden  psychologisch welbevinden, depressieve symptomen, angst, vermoeidheid en cognitieve klachten gemeten met behulp van vragenlijsten. Digitale CGT was geassocieerd met kleine tot middelgrote verbeteringen psychologisch welbevinden (Cohen d week 4: 0.13; week 8: 0.35; en week 24: 0.38, allen p<0.01) in vergelijking met educatie over slaap hygiëne. Een grote verbetering in insomnie symptomen medieerde deze verbeteringen (bereik: 47% -74%). Ook depressie, angst. vermoeidheid en cognitieve klachten verbeterden na digitale CGT. Het behandelen van mensen met insomnie klachten met digitale CGT leidt tot verbeteringen in  psychologisch welbevinden. De vermindering van insomnie symptomen medieert deze verbeteringen. Deze resultaten laten zien dat CGT voor insomnie de symptomen van insomnie gedurende de nacht alsook de dag verbetert en versterken het bewijs voor CGT als de aanbevolen behandeling voor insomnie.

 

Fatigue management and prevention of accidents - Hans P.A. Van Dongen, Sleep and Performance Research Center, Washington State University

In most occupational environments, fatigue arises from incompatibility between the timing of duty schedules and the circadian and homeostatic processes regulation sleep and waking alertness. A multitude of other factors interact with these processes and determine the risk of errors, incidents, and accidents. Depending on the operational setting, a range of fatigue countermeasures is available, which may be broadly categorized as preventive and operational. Fatigue management systems provide a conceptual and practical framework for managing fatigue, while maintaining productivity and operational integrity, in real-world settings. Fatigue is of significant concern at the individual, organizational, and societal levels, and strategies have been developed to help manage and mitigate fatigue at each level.

Symposium Tandheelkunde & OSA

11:30 - 13:00 on 15 november 2019 (Zaal I)

Tijd (11.30-13.00)

Spreker

Concepttitel

11.30-11.50

Aarnoud Hoekema

Het mandibulair repositie apparaat; meer dan een mond vol. 

11.50-12.15

Patty Vonk

MRA en Dise

12.15-12.40

Miranda Wetselaar

Quality of life & MRA

12.40-13.00

Ghizlane Aarab

Tandheelkundige slaapgeneeskunde; meer dan alleen OSA

Abstracts

Het mandibulair repositie apparaat; meer dan een mond vol. Dr. Hoekema, kaakchirurg - UMCG

Behandeling van snurken en OSAS met zogenaamde “oral appliances” is de laatste jaren in populariteit toegenomen. Deze behandeling heeft tot doel luchtwegdoorgankelijkheid te verbeteren door de stand van de mandibula, tong en (oro-)pharyngeale structuren te beïnvloeden. Hoewel meerdere typen intraorale apparaten worden onderscheiden, wordt het MRA verreweg het meest toegepast. Het gebruik van een MRA is voornamelijk geïndiceerd bij snurken of een mild tot matig ernstig OSAS. In deze presentatie wordt de effectiviteit van de MRA behandeling besproken aan de hand van een vergelijking met andere reguliere therapieën voor OSAS. Verder zal stilgestaan worden bij de indicaties en voorspellende waarde van technieken zoals slaapendoscopie om het effect van de behandeling te voorspellen. Tot slot komen de contra-indicaties en complicaties van de MRA behandeling aan bod. Kortom het zal u aan het eind van deze voordracht duidelijk zijn dat een MRA meer is dan alleen een mond vol plastic.

  

Quality of life & MRA. Mevr. M.J.M. Wetselaar, tandarts gnatholoog, Verwijspraktijk Heemstede

Op initiatief van de ApneuVereniging en de Nederlandse Vereniging voor Tandheelkundige Slaapgeneeskunde (NVTS) is na overleg met enkele vertegenwoordigers van slaapklinieken en de grote verzekeraars het Zorgpad MRA geformuleerd. Daarin staat dat het Mandibulair Repositie Apparaat (MRA) kan worden overwogen als primaire behandeling bij licht tot matig slaapapneu. In deze lezing wordt ingegaan op de negatieve effecten bij het gebruik van een MRA, zowel de tijdelijke (pijn in het kauwstelsel en speekselvloed veranderingen), als die op de lange termijn (standsveranderingen in de dentitie). Uiteraard kent het gebruik van het MRA ook vele positieve effecten, ook deze zullen worden belicht.

Handvaten worden gegeven hoe de effecten te onderkennen en te meten. Verder wordt doorgenomen hoe een optimaal resultaat kan worden bereikt.

Geconcludeerd kan worden dat een goed afgestelde MRA de quality of life vergroot. 

 

Tandheelkundige slaapgeneeskunde; meer dan alleen OSA. Dr. G. Aarab, universitair hoofddocent - ACTA

De tandheelkundige slaapgeneeskunde is een jong vakgebied dat zich bezighoudt met de bestudering van de dentoalveolaire, orale en maxillofaciale aspecten van slaapgerelateerde problematiek. De volgende aandoeningen worden tot de discipline gerekend: slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen (snurken, obstructieve slaapapneu;  mandibulaire bewegingsstoornissen (dyskinesie, dystonie, slaapbruxisme); orofaciale pijn; orale bevochtigingsstoornissen (xerostomie, hypersalivatie); en gastro-oesofageale reflux. Tijdens deze presentatie worden deze aandoeningen kort toegelicht. Daarnaast zal op basis van recente literatuur de associaties tussen deze aandoeningen worden uitgelegd. Bovendien wordt het belang van een goede samenwerking tussen tandarts-slaapgeneeskundigen en medisch specialisten  benadrukt.

Symposium Slaapstoornissen en psychiatrie

11:30 - 13:00 on 15 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd (11.30-13.00)

Spreker

Concepttitel

11.30-11.50

Stella Druiven

Chronotherapie als behandeling voor een depressieve episode; resultaten uit de kliniek en onderzoek naar voorspellers van behandelsucces

11.50-12.15

Tessa Blanken

Voorspellen, voorkomen en verlichten van depressie: nieuwe netwerk analyses wijzen op het primaire belang van insomnie

12.15-12.40

Maaike van Veen

Slaap, impulsiviteit en agressie in de forensische psychiatrie

12.40-13.00

Denise Bijlenga

ADHD en slaapproblemen: resultaten van 10 jaar onderzoek

Abstracts:

Chronotherapie als behandeling voor een depressieve episode; resultaten uit de kliniek en onderzoek naar voorspellers van behandelsucces. Mevr. S.J.M. Druiven, PhD - Rijksuniversiteit Groningen.

Stella J.M. Druiven (1,2), Jeanine Kamphuis (2), Benno C.M. Haarman (2), Ybe Meesters (2), Robert A. Schoevers (2), Harriëtte Riese (1)

Affiliaties. (1) Rijksuniversiteit Groningen, Universitair Medisch Centrum Groningen, Universitair Centrum Psychiatrie, Interdisciplinary Centre for Psychopathology and Emotion regulation (ICPE); (2) Rijksuniversiteit Groningen, Universitair Medisch Centrum Groningen, Universitair Centrum Psychiatrie, Research School of Behavioural and Cognitive Neurosciences (BCN).

Introductie: Slaapdeprivatie therapie en lichttherapie vormen samen de gecombineerde chronotherapie. Het is een succesvolle therapie om ernstige depressieve episodes te behandelen. Ondanks de bewezen effectiviteit van de behandeling, wordt deze nog niet overal gebruikt. Dit is deels door het feit dat het grotendeels onbekend is wanneer deze interventie het beste werkt in de behandeling van een depressieve patiënt. Er zijn voorspellers van behandelsucces gevonden in eerder onderzoek, zoals het hebben van meer variabiliteit van de stemming door de dag heen. Het vinden van meer van dit soort voorspellers zou het gebruik van deze chronobiologische interventies voor de behandeling van een depressieve episode kunnen verbeteren. Met het gebruik van bewegingsmeters zijn veranderingen in het niveau van activiteit en variabiliteit vastgelegd na chronotherapie voor de patiënten die goed reageerde op de therapie. Het meten van activiteit vóór de chronotherapie zou meer informatie kunnen geven over dit effect. Het zou bijvoorbeeld mogelijk zijn dat patiënten met veel variabiliteit in hun activiteitspatroon beter zouden reageren op chronobiologische interventies. Daarom is het doel van deze studie om voorspellers van behandelsucces bij chronotherapie te onderzoeken met het gebruik van bewegingsmeters bij patiënten met een depressieve stoornis.

Methode: Vijftig patiënten met een gediagnosticeerde depressieve episode in het kader van zowel een major depressieve disorder als een bipolaire stoornis, zoals onderzocht met de Mini-International Neuropsychiatric Interview, zullen worden geïncludeerd. De patiënten worden behandeld volgens het chronotherapie protocol van het Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) van het UMCG. Deze bestaat uit drie nachten slaapdeprivatie, elk gevolgd door een herstelnacht, en twee weken dagelijkse lichttherapie in de ochtend. Het niveau van depressieve symptomen worden wekelijks gemeten met de Inventory of Depressive Symptoms – Self Report (IDS-SR). Daarbij wordt de variabiliteit in stemming gemeten met dagelijkse dagboekjes (Ecological Momentary Assessment (EMA)). Een week voor het begin van de chronotherapie start de meting met de bewegingsmeter, deze eindigt twee weken na de therapie.

Resultaten: Eerder onderzoek dat is gedaan naar de effecten van chronotherapie in het UCPlaat zien dat 34,6% van de patiënten reageerde op de chronotherapie (?50% verlaging in IDS-score). Tot nu toe zijn er negen patiënten geïncludeerd in de studie.  

 

 

Voorspellen, voorkomen en verlichten van depressie: nieuwe netwerk analyses wijzen op het primaire belang van insomnie. T. Blanken - Promovenda Nederlands Herseninstituut

Achtergrond
Slapeloosheid lijkt een bepalende rol te hebben voor depressie: naar schatting 13% van de mensen met insomnie ontwikkelt binnen een jaar een depressie1; en bij mensen met comorbide slaap en depressie klachten leidt het effectief behandelen van slaapproblemen met cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CBTI) ook tot een blijvende afname in depressiviteit2. Maar hoe moeten we deze resultaten interpreteren gegeven de grote overlap in symptomatologie tussen insomnie en depressie? In twee studies onderzochten we welke rol insomnie heeft in de ontwikkeling en behandeling van depressie, terwijl we rekening houden met de samenhang tussen symptomen.

Methoden
In de eerste studie volgden we zes jaar lang N=768 mensen die nooit eerder een depressie hadden. Met de nieuwe Network Outcome Analysis (NOA) identificeerden we welke baseline klachten depressie onset voorspelden. Voor de tweede studie gebruikten we data van een gerandomiseerde studie waarin mensen met comorbide slaap en depressie klachten CBTI kregen (N=52) of alleen slaapdagboekjes invulden (N=52). Met de nieuwe Network Intervention Analysis (NIA) bepaalden we de volgorde en specificiteit waarin CBTI de verschillende symptomen van insomnie en depressie beïnvloedde.

Resultaten 
Vijf klachten op baseline, waaronder ‘moeite met inslapen’ voorspelden depressie onset binnen zes jaar. NIA toonde aan dat CBTI meteen en direct invloed had op voornamelijk de dominante slaapklachten ‘moeite met doorslapen’ en ‘te vroeg wakker worden’.3  

Conclusie
Moeite met inslapen blijkt een directe risico factor voor depressie; en CBTI heeft direct effect op de slaapklachten, waarna vervolgens de depressie klachten afnemen. Deze bevindingen benadrukken het belang van slapeloosheid als drijvende factor van depressie en als aangrijpingspunt voor optimalisering van behandeling. Hiermee biedt insomnie een ultieme kans om de global burden of disease van depressie te bestrijden middels zowel preventie als ook behandeling.

Literatuurverwijzing
[1] Baglioni, C., et al. (2011). Insomnia as a predictor of depression: A meta-analytic evaluation of longitudinal epidemiological studies. J Affect Disord, 135, 10-19.

[2] Blom, K., et al. (2017). Three-year follow-up comparing cognitive behavioral therapy for depression to cognitive behavioraltherapy for insomnia, for patients with both diagnoses. Sleep, 40:zsx108.

[3] Blanken, T.F., et al. (2019). Introducing Network Intervention Analysis to investigate sequential, symptom-specific treatment effects: A demonstration in co-occurring insomnia and depression. Psychother Psychosom, 88, 52-54.

 

Slaap, impulsiviteit en agressie in de forensische psychiatrie - Drs. M.M. van Veen, psychiater / epidemioloog GGZ Drenthe

Zowel uit experimenteel als epidemiologisch onderzoek blijkt dat er een duidelijke relatie is tussen slecht slapen, impulsiviteit en agressie. Dit is een relevant gegeven voor psychiatrisch patiënten, voor wie comorbide slaapproblemen het cognitief en emotioneel functioneren negatief beïnvloeden, als ook het risico op impulsief en agressief gedrag kunnen verhogen. Zeker in de forensische psychiatrie, waar zowel sprake is van een hoge prevalentie van slaapproblemen als ook impulsief en gewelddadig gedrag, vormt slaap een potentieel belangrijk aanknopingspunt voor interventie. De resultaten van diverse onderzoeken naar de relatie tussen slecht slapen, impulsiviteit en agressie zullen worden besproken, met aandacht voor mogelijke andere factoren die daarop van invloed zijn.

 

ADHD en slaapproblemen: resultaten van 10 jaar onderzoek. Dr. D. Bijlenga, Senior onderzoeker, PsyQ Haaglanden

Slaapproblemen en slaapdiagnoses komen in sterk verhoogde mate voor bij kinderen en volwassenen met ADHD. Slaapproblemen en ADHD zijn gedurende de levensloop zo nauw met elkaar verweven dat ze elkaar in stand lijken te houden en elkaar kunnen versterken. In deze presentatie zullen de genetische, etiologische, en omgevingsfactoren die een rol spelen in de relatie tussen slaap en ADHD worden besproken. Ook zal ons nieuwe slaapdiagnostiek en -behandelprotocol bij ADHD worden gepresenteerd.

 

Symposium Neurobiology of Sleep

11:30 - 13:00 on 15 november 2019 (Zaal III)

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

11.30-12.00

Vladyslav Vyazovskiy

Cortical Region Specific sleep homeostasis

12.00-12.30

Tom de Boer

Sleep as a marker of brain rejuvenation after long-term exercise in Mice

12.30-13.00

Thom Lysen

Neurobiological correlates of sleep in a population-based cohort

Abstract

Cortical Region Specific sleep homeostasis - Dr. Vyazovskiy - Associate Professor of Neuroscience, University of Oxford

Sleep has been found in all animal species carefully studied to date; yet, the biological function of sleep remains unclear. Sleep can be defined on at least two distinct levels: the behaviour of the whole organism and the spatiotemporal patterns of neuronal activity in the brain. The traditional defining characteristics of global sleep rely on its behavioural manifestations, including relative immobility and sensory unresponsiveness, but it is its circadian and homeostatic regulation, which make sleep, at a fundamental level, more than a mere restful state, and are likely most essential to confer its functions. Upon falling asleep, cortical networks alternate between periods of generalized population firing and periods of relative silence. This pattern of neuronal activity gives rise to electroencephalogram (EEG) oscillations at a frequency of approximately 1-4 Hz, which are termed slow waves. Contrary to the widely-held notion, waking and sleep are not global, mutually exclusive states, and research over the last decades has revealed that spontaneous brain activity during sleep can be locally modulated. For example, slow wave activity (SWA) is more intense in frontal compared to more posterior areas, especially in early sleep or after sleep deprivation, and regional differences are apparent at the level of individual sleep slow waves. Although the alternation of periods of increased neuronal activity and silence is usually correlated across cortical regions and individual neurons, up-states can sometimes be seen in one region of the cortex while another region is in a down-state, with these states often spreading as travelling waves. Sleep deprivation is associated with increased low-frequency EEG activity during waking in both animals and humans, and recordings in rodents suggested that this EEG pattern reflects local neuronal OFF periods. Although the role of subcortical neuromodulatory areas in generating and maintaining global sleep and wakefulness is well established, the possibility remains that the neocortex is also involved in sleep regulation. Thus, understanding the function of sleep requires one to bridge the gap between local and global levels - from individual cells to large-scale brain networks and global behaviour.

Sleep as a marker of brain rejuvenation after long-term exercise in mice - Dr. T. de Boer, Department of Cell and Chemical Biology, Leiden University Medical Center 

Physical activity has been shown to improve brain functioning and cognition, as well as facilitate healthy sleep and aging. In healthy aging mice absolute slow-wave activity (SWA, EEG power density between 0.75-4.0 Hz) in NREM sleep was elevated.

To investigate whether voluntary physical activity can diminish this aging-induced effect, mice of three age groups (6, 18, and 24 months) were provided with a running wheel for 1-3 months. Two weeks before the sleep-wake recordings the running wheels were removed. A baseline day was recorded and a sleep deprivation (6 h) was performed.

Young mice showed more daily running wheel activity compared to aged mice. In accordance, increased waking was found in this group, compared to young sedentary controls. In the older groups these effects were not found. However, SWA was decreased in all age groups with previous access to a wheel. Therefore, SWA was increased with aging and attenuated with voluntary exercise, exhibiting lowest levels in the young exercising group. With machine-learning techniques we found that characteristic information regarding age and exercise was enclosed in SWA. In a subsequent cluster analysis we could accurately distinguish the different groups based solely on their EEG SWA during NREM sleep.

We therefore showed that the effects of voluntary exercise on sleep are sustained for at least 2. The data suggest that EEG SWA during NREM sleep can be used as a physiological marker of brain age in the mouse, and long-term regular voluntary exercise (age matched) leads to a younger phenotype in mice.

 

Neurobiological correlates of sleep in a population-based cohort. Drs. T. Lysen, PhD-student, department of Epidemiology, Erasmus MC, University Medical Center, Rotterdam

Thom S. Lysen1, Mohsen Ghanbari1, F. Dubost2, M.W. Vernooij1,3, M. Arfan Ikram1, Annemarie I. Luik1

1 Department of Epidemiology, Erasmus MC University Medical Center, Rotterdam, Netherlands
2 Biomedical Imaging Group Rotterdam, Department of Radiology, Department of Medical Informatics, Erasmus MC University Medical Center, Rotterdam, Netherlands
3 Department of Radiology and Nuclear Medicine, Erasmus MC University Medical Center, Rotterdam, Netherlands

Introduction
Sleep is vital for the brain, yet it is poorly understood how sleep disturbances may affect brain health in the general middle-aged and elderly population. We associated sleep: i) Neurofilament light chain (NfL) as an indicator of neuroaxonal damage; ii) Enlarged perivascular spaces (ePVS) on magnetic resonance imaging (MRI), a marker of cerebral small vessel disease.

Methods
Studies were performed in the population-based Rotterdam Study.

Substudy 1: We associated sleep assessed with the Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) with NfL in 4,690 participants. We also investigated similar sleep aspects objectively by actigraphy in a subgroup of 838 participants. NfL in serum was determined with a single-molecule array (Simoa), as were beta-amyloid (A????) and total-tau.

Substudy 2: We associated PSQI-derived sleep with ePVS counts in 4,576 participants. We then investigated sleep more in depth using a subgroup of 1,231 persons with actigraphy, and further in 782 participants who also underwent ambulant polysomnography. Enlarged PVS counts on MRI were classified using deep learning.

Results
Substudy 1: Subjective sleep quality was not associated with NfL, nor were self-reported and actigraphy-derived TST, SOL, and SE associated with NfL. In contrast, poor subjective sleep quality and sleep efficiency were associated with higher levels of A????-42.

Substudy 2: No sleep parameters were associated with ePVS count after correction for multiple testing. Estimates suggested that severe apnea-hypopnea index (>30 events/hr), and increased low frequency and decreased high frequency spectral power, were associated with increased ePVS counts.  

Conclusion
Sleep is not related to NfL or ePVS on MRI in the middle-aged and elderly population. Results suggest that an effect of sleep on brain health is not explained through these neurobiological correlates.

Symposium RBD

14:00 - 15:30 on 15 november 2019 (Zaal I)

 

Tijd (14.00-15.30)

Spreker

Concepttitel

14.00-14.30

Sonja Rutten

Chicken or egg? Sleep disorders, anxiety and depression in Parkinson’s disease

14.30-15.00

Birgit Högl

Biomarkers for RBD

15.00-15.30

Femke Dijkstra

REM sleep without atonia, RBD and its different etiologies

 

Abstracts:

Chicken or egg? Sleep disorders, anxiety and depression in Parkinson’s disease. Dr. S. Rutten, psychiater - Amsterdam UMC

Parkinson’s disease (PD) is a neurodegenerative disorder, with an estimated prevalence of 1,350 per 100,000 in the Netherlands(1). The disease is best known for its characteristic motor symptoms, but is also accompanied by a variety of non-motor symptoms, including sleep and neuropsychiatric disorders (2). Sleep disturbances in PD patients, vary from excessive daytime sleepiness to insomnia. Moreover, specific sleep-wake disorders, like Rapid Eye Movement (REM) sleep behaviour disorder (RBD), occur more frequently in PD patients than in the general population (15, 16).

Cross-sectional studies provide evidence for a positive association between insomnia, depression and anxiety (31-34). However, little is known about the causal relationship between sleep disturbances and neuropsychiatric disorders in Parkinson’s disease. In this lecture, recent epidemiological and neuroimaging findings on the relationship between anxiety, depression and sleep disturbances, including insomnia and RBD, in PD patients will be presented. The study results will be discussed in the light of the potential role of the neurodegenerative process, psycho-behavioral factors and the circadian system. We will end with potential implications for the clinical care for patients with PD who suffer from sleep disorders, anxiety and depression, as well as directions for future research.

 

Biomarkers for RBD. Dr. Birgit Högl MD, Professor of Neurology and Sleep Medicine, Department of Neurology, Medical University of Innsbruck, Austria

REM sleep behaviour disorder (RBD) is not only a fascinating parasomnia, but has gained a very prominent position in neurodegeneration research due to the avances in evidence, that isolated REM sleep behaviour disorder ( iRBD) is a very sensitive and specific indicator of prodromal ?-synuclein disease, namely, PD, DLB and rarely MSA. Several independent studies have shown that more than 80 % of patients with originally clinically isolated RBD will later convert into one of these disorders. Furthermore, a recent study evaluated patients with long standing iRBD, who have not yet clinically converted, and demonstrated that that all of them have at least one, often multiple biomarkers of neuro-degeneration.

The biomarker issue is RBD is, however, two-fold: on the one hand, it needs to be emphasized that RBD itself and its video-polysomnographic manifestations are not only a diagnostic instrument, but represent each individual biomarkers of neuro-degeneration. This is true for tonic, phasic or any EMG-activity in the mental and upper extremity muscles, as well as for the behavioural manifestations, as captured by video. Only a high-quality polysomnography with additional EMG channels of the upper extremity and simultaneous video recording allows to adequately assess and quantify all these biosignals and also evaluate their progress or respective treatment response over time.

On the other side, in patients with clinically isolated RBD, a clinical question is often if conversion into ?-synuclein disease is imminent. It has been shown, that patients with abnormal dopamine transporter uptake in the striatum or patients with hyposmia carry a higher risk of more rapid conversion into full and overt ?-synuclein disease.  This talk will will focus on recent findings in biomarkers of RBD itself, video-polysomnographic biomarkers, and biomarkers of neurodegeneration in RBD.

 

REM sleep without atonia, RBD and its different etiologies. Femke Dijkstra, neurology resident - Antwerp University Hospital
Synucleinopathies (including Parkinson’s disease, Dementia with Lewy bodies and Multiple system atrophy) develop many years before onset of motor symptoms and clinical diagnosis. During this prodromal phase, patients frequently suffer from nonmotor symptoms and show positive biomarkers. REM sleep without atonia (RSWA) and REM sleep behavior disorder (RBD) are regarded as prodromal synucleinopathy markers. Other factors, however, have also been associated with both, such as use of antidepressants, brain stem lesions and narcolepsy. Distinguishing isolated from secondary forms of RSWA and RBD is important in the context of possible ongoing neurodegeneration, especially regarding therapeutic options and patient selection for clinical follow-up or neuroprotective trials. This presentation will give an overview of possible underlying factors of secondary RSWA or RBD, and their frequency of occurrence according to recent research.

 

 

Symposium Wakker worden in eerste lijn

14:00 - 15:30 on 15 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd (14.00-15.30)

Spreker

Concepttitel

14.00-14.20

Bart van Pinxteren

NHG-Standaard tegen het licht

14.20-14.45

Annemieke van Straten

Implementatie van de Slaapstraat in de huisartsenpraktijk: betere (h)erkenning, diagnostiek en behandeling?

14.45-15.10

Tanja van der Zweerde Resultaten kosten-effectiviteitstudie van online slaapbehandeling I-Sleep

15.10-15.30

Combi 3 sprekers

Paneldiscussie

 

Abstracts

De NHG-Standaard tegen het licht. Bart van Pinxteren, Huisarts - Gezondheidscentrum Oog in Al
Huisartsen zijn van oudsher gewend een relatief grote mate van onzekerheid te hanteren. De behandeling van slaapproblemen is exemplarisch; deze vindt voornamelijk op klachtenniveau plaats.

De NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen uit 2014 beschrijft de diagnostiek en het beleid bij volwassenen die zich met slaapproblemen bij de huisarts melden. In de standaard wordt aanbevolen alvorens tot behandeling over te gaan een diagnose te stellen.

In twintig minuten wordt de NHG-Standaard vergeleken met buitenlandse richtlijnen en wordt vervolgens getracht een antwoord te formuleren op de vraag waarom de implementatie van deze richtlijn wat traag van de grond komt.

 

Implementatie van de Slaapstraat in de huisartsenpraktijk: betere (h)erkenning, diagnostiek en behandeling? - Prof. dr. A. van Straten, psycholoog en epidemioloog. 

De Slaapstraat is een zorgprogramma dat in 2016 is ontwikkeld door een aantal eerstelijns zorgverleners uit Utrecht. Het zorgprogramma richt zich met name op een betere (h)erkenning van slaapstoornissen en betere diagnostiek. Het programma bestaat uit een aantal onderdelen: (1) een theaterdebat om meer bewustzijn te creëren, (2) een training rond slaapstoornissen, diagnostiek en behandeling (3) een aantal diagnostische instrumenten (slaapdagboek, Holland Sleep Disorder Questionnaire, Insomnia Severity Index).

 

De ontwikkelaars, en de Hersenstichting, willen dit zorgprogramma graag landelijk uitrollen. Afgelopen jaar zijn er 5 proefregio’s geweest die de Slaapstraat hebben geïmplementeerd. Onderzoekers van de Vrije Universiteit hebben deze implementatie geëvalueerd. Nagegaan werd (1) hoe de Slaapstraat is geïmplementeerd in de verschillende regio’s (2) in hoeverre diagnostiek en zorg volgens Slaapstraat en NHG-richtlijn werd uitgevoerd na de training (3) welke knelpunten in de zorg wel en niet zijn opgelost (4) in hoeverre patiënten baat hebben bij de Slaapstraat (5) in hoeverre professionals en patiënten tevreden zijn met het nieuwe programma. De resultaten hiervan zullen worden gepresenteerd tijdens het congres.

 

Abstract I-Sleep in the general practice. Mevr. T. van de Zweerde, psycholoog -VU Amsterdam

Introduction.
International guidelines recommend cognitive behavioral therapy for insomnia (CBT-I) as the first line of treatment for insomnia. Offering guided CBT-I through the internet might improve adherence to General Practitioner insomnia guidelines. The objective of this trial was to determine short (8 weeks) and longer-term (26 weeks and 52 weeks) effectiveness of guided internet-delivered CBT-I (I-CBT-I) on insomnia severity experienced by patients in general practice.

Methods. 
This randomized (patient-level) clinical trial compared I-CBT-I to care-as-usual (CAU and I-CBT-I after 6 months) in general practice. Patients (18+) with clinical insomnia symptoms (n=134) consulting their GP and suffering from a DSM-5 insomnia disorder were randomized to I-CBT-I (n=69) or CAU (n=65). The primary outcome was self-reported insomnia severity (Insomnia Severity Index) at 8 weeks. Secondary outcomes were sleep diary indices (consensus diary), depression and anxiety symptoms (Hospital Anxiety and Depression Scale; HADS), and daytime consequences of insomnia.

Results. 
Insomnia severity (ISI) decreased significantly more after I-CBT-I than after CAU, showing large effects at post-test (post-test Cohen’s d =1.66), and 26 weeks follow-up (d=1.02). i-Sleep was also effective at post-test on several sleep diary variables (WASO, NWAK, TWAK, SE and SQ) and on depression symptoms (HADS-D) but not on anxiety symptoms, fatigue or daily functioning. At 26 weeks effects of i-Sleep were seen on insomnia severity (ISI), total sleep time (TST) and sleep efficiency (SE). Uncontrolled 52 weeks FU showed the effects on ISI were maintained.

Conclusion.
Offering guided I-CBT-I in the general practice effectively improves insomnia severity and sleep characteristics compared to CAU. 

 

 

 

 

Symposium Lifespan and gender sleep

14:00 - 15:30 on 15 november 2019 (Zaal III)

 

Tijd 

Spreker

Concepttitel

14.00-14.30

Birit Broekman

Vroege slaappatronen in kinderen, de rol van gender en effecten op de ontwikkeling

14.30-15.00

Margot Morssinkhof

The rol van geslachtshormonen op slaap gedurende de fertiele periode  

15.00-15.30

Tom de Boer

Het effect van licht en voeding op slaap tijdens veroudering in muizen 

Abstract

Vroege slaappatronen in kinderen, de rol van gender en effecten op de ontwikkeling. Dr. B. Broekman, psychiater - VUMC. 

Slaapproblemen komen veel voor in kinderen, en persisteren vaak tot in de adolescentie en volwassen leeftijd. Slaapduur en slaapkwaliteit zijn essentieel voor een goede ontwikkeling en daarom is het begrijpen van deze vroege slaappatronen van belang om vroeg te kunnen interveniëren. Echter op jong leeftijd is maar beperkt onderzoek beschikbaar en de slaapproblemen in jonge kinderen zijn bovendien vaak moeilijk te objectiveren omdat deze meestal gerapporteerd worden door de ouders.

In deze presentatie laten we enkele resultaten zien van de ontwikkeling van slaap in een longitudinaal cohort waar slaap is gemeten met zowel vragenlijsten als actigrafie.

Uit onze onderzoeksresultaten blijkt dat slaappatronen in het eerste jaar weinig variatie vertonen, maar vanaf 1 jaar meer uiteen lopen. Tevens is slaap vanaf deze leeftijd gerelateerd aan de de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling op kinderleeftijd. Bovendien mediëren slaapproblemen de relatie tussen chronotype en sociaal-emotionele problemen en symptomen van psychopathologie, zelfs na correctie voor diverse potentiële confounders.

Ondanks dat er geen gender verschillen worden gevonden in objectieve en subjectieve slaap, zijn er wel enkele verschillen in de relatie tussen slaap en sociaalemotionele ontwikkeling in jongens en meisjes.

De klinische implicaties zullen besproken worden.

 

The effect of gonadal hormones on sleep during the fertile period. Margot Morssinkhof - Amsterdam UMC

There is a gender disparity in the incidence of sleep problems in men and women; the prevalence of insomnia is higher in women, and several studies have shown that women report their sleep quality as lower than men do. The reason behind these gender differences is unclear, but many think that gonadal hormones such as estrogen, progesterone and testosterone could contribute to the disparity.
One of the clearest indicators that gonadal hormones can alter sleep shows in women going through the menopause, when gonadal hormones change and fluctuate strongly. In this life phase, many women experience nightly hot flashes, insomnia and fatigue. Hormone replacement therapy, in which estrogen and sometimes progesterone is administered, can offer symptom relief in menopausal sleep problems.
Another indication that gonadal hormones contribute to sleep functioning is seen in the effect of testosterone levels in men; men suffering from hypogonadism often experience increased fatigue, which is combatted by testosterone suppletion therapy. Additionally, men with lower testosterone levels are reported to experience lower sleep efficiency and an increase in waking upon onset of sleep, indicating that male hormones could play a role in sleep quality.
Hormones are an often overlooked factor in physiological functioning, despite their important influence in mental and physical functioning. Future research on sleep should, if possible, control for gonadal hormonal functioning (such as possible hypogonadism, menopausal status and contraceptive use) to control for sex hormones in sleep research.

 

The effect of light and diet on sleep in aging mice. Dr. T. De Boer,  Department of Cell and Chemical Biology, Leiden University Medical Center

Light at night and a high caloric diet are major challenges in health and disease in modern daily life.

Diet induced obesity in young mice leads to a moderate increase in sleep and altered sleep homeostasis where it seems that the diet makes the animals more resistant to prolonged waking. In older mice this effect was not apparent and a stronger aging sleep phenotype with increased sleep and EEG slow-wave activity was observed.

In young animals after three months of dim light at night (DLAN) the daily sleep-wake rhythm was almost absent. EEG SWA during NREM sleep did not change until 3 months of DLAN exposure, where it showed a strong decrease which was part of a general disappearance of all prominent EEG frequencies (theta and delta). The data suggest that in young animals chronic DLAN not only impacts sleep regulation, but overall brain integrity, diminishing its adaptability and reactivity to environmental perturbations.

DLAN in aged mice, similar to high caloric diet, strengthened the aging sleep phenotype. However, the animals had less disruptions of their rest-activity rhythm and a better quality EEG, compared to the young animals in DLAN.

The data show that high caloric diet may have short term beneficial effects on sleep and the sleep EEG in young mice, but increases the aging effects in aged mice. In contrast, DLAN had strong detrimental effects on sleep and EEG quality in young animals, whereas in aged animals the effects were more moderate, but again increased the aging effects



Symposium CSAS

16:00 - 17:30 on 15 november 2019 (Zaal I)

 

Tijd (16.00-17.30)

Spreker

Concepttitel

16.00-16.20

 Peter Wijkstra

Introduction on CSAS

16.20-16.45

 Mark Elliott

Pathophysiology of respiratory failure (Obesity/ NMD)

16.45-17.10

 Winfried Randerath

Personalized therapy in central sleep apneu due to heart failure: when can we treat

17.10-17.30

 Mark Elliott

Treatment of respiratory failure

 

Abstract 

Personalized therapy in central sleep apnoea due to heart failure: when can we treat? Prof. Dr. med. W. J. Randerath, medical director Bethanien Hospital, Solingen, Germany.

25 - 40 % of patients with chronic heart failure suffer from central breathing disturbances. The underlying pathophysiology is characterised by increased reactivity and instability of the ventilatory system. Chronic hyperventilation, increased chemoresponsiveness and brain stem activity contribute to the pathophysiology. Central sleep apnoea (CSA) in heart failure is associated with increased sympathetic activity, high prevalence of malignant cardiac arrhythmias and increased mortality. These aspects urge clinicians to search for sufficient therapy. Oxygen and CPAP have shown to reduce CSA by 50 %, while adaptive servoventilation most effectively suppresses CSA in periodic breathing. However, there are contradictory results on outcome. While the SERVE-HF trial showed increased mortality in subanalyses, more recent large cohort trials and real-life registries showed improvement of survival under ASV. The question arises, if different phenotypes of heart failure or CSA may explain the heterogeneous treatment response. There is a need for further discrimination and evaluation of markers of poor outcome or differential treatment response.

Symposium Slaap en neurologische aandoeningen

16:00 - 17:30 on 15 november 2019 (Zaal II)

 

Tijd (16.00-17.30)

Spreker

Concepttitel

16.00-16.20

Rolf Fronczek

Hoofdpijn en slaap

16.20-16.45

Eva van den Ende

Slaapkwaliteit van patiënten

16.45-17.10

Esmée Verwijk

Slaap- en circadiane ritmestoornissen na hersenletsel: gevolgen voor herstel en cognitief functioneren.

17.10-17.30

Marthe Ford

CGT-I bij mensen met hersenletsel

 

Abstract

Hoofdpijn en Slaap. Dr. R. Fronczek, neuroloog/somnoloog - Leids Universitair Medisch Centrum en Slaap-waakcentrum SEIN, Heemstede

Hoofdpijn en slaapstoornissen behoren beide tot de meest frequent gerapporteerde problemen in de klinische praktijk. Hoewel een relatie tussen slaap en hoofdpijn vaak gesuggereerd wordt, zijn de onderliggende mechanismen complex, multifactorieel en nog steeds grotendeels onbegrepen. Dr. Fronczek zal een update geven over de intrigerende relatie tussen slaap en de verschillende hoofdpijnsyndromen (met name trigeminale autonome cephalalgien, zoals clusterhoofdpijn, maar ook migraine en hypnische hoofdpijn), met daarbij speciale aandacht voor de hypothalamus en behandelstrategieën.  

 

Slaapkwaliteit van patiënten. Drs. E.S. Van den Ende, PhD Student acute geneeskunde - Amsterdam UMC

Het is bekend dat inadequate slaap een negatieve invloed heeft op zowel de fysieke als mentale gezondheid. Juist in een ziekenhuis zou veel aandacht voor slaap moeten zijn, daar een opname veelal gericht is op een zo spoedig mogelijk ziekteherstel. Daarnaast bevordert voldoende slaap het cognitieve en emotionele welbevinden, wat van belang is tijdens een soms emotioneel uitdagende periode in het ziekenhuis waarin geregeld belangrijke beslissingen moeten worden genomen.

Ondanks dit alles was er tot voor kort niet veel bekend over de slaap kwantiteit en kwaliteit van patiënten op niet-IC afdelingen. Om dit in kaart te brengen hebben wij in 39 Nederlandse ziekenhuizen in één dag 2005 patiënten geïnterviewd over hun nachtrust en de slaap verstorende factoren in het ziekenhuis.

Slaap- en circadiane ritmestoornissen na hersenletsel: gevolgen voor herstel en cognitief functioneren. Dr. E. Verwijk, Klinisch Neuropsycholoog en universitair docent, Amsterdam UMC en UvA

Een aanzienlijk deel van de patiënten met hersenletsel kampt met slaapstoornissen en vermoeidheidsklachten. Deze belemmeren het herstel, vergroten kans op stemmingsstoornissen en is van invloed op het cognitief functioneren. In deze lezing wordt een overzicht gegeven van de veelvoorkomende slaapproblemen na hersenletsel, de gevolgen daarvan op herstel en mogelijkheden tot behandeling en de effecten daarvan.

 

CGT-I bij mensen met hersenletsel. Drs. M. Ford, GZ psycholoog - Heliomare.

Bijna één op de drie mensen met traumatisch hersenletsel of een beroerte voldoet aan de criteria van de insomniastoornis. Dit is drie keer zo veel als in de algemene populatie. Insomniaklachten hebben gevolgen voor de stemming, het cognitief functioneren en de kwaliteit van leven. Toch wordt slapeloosheid in de richtlijnen voor diagnostiek en behandeling van zowel beroerte als traumatisch hersenletsel niet genoemd.

Uit onderzoek blijkt dan ook dat 60% van de mensen met insomniaklachten in combinatie met traumatisch hersenletsel niet wordt behandeld. Als reden wordt genoemd dat slapeloosheid door een neurologische oorzaak niet behandelbaar zou zijn of vanzelf zou verbeteren als de ernst van de overige hersenletsel gerelateerde problematiek afneemt. Vraag is of we niet meer kunnen, en moeten, doen dan ‘slapend’ toekijken. In de algemene populatie is cognitieve gedragstherapie voor slapeloosheid (CGT-I) bewezen effectief, ook als dit online gegeven wordt. Maar geldt dat ook voor mensen met hersenletsel? En zijn er aanpassingen nodig op het standaard CGT-I protocol?

 In deze presentatie wordt een overzicht gegeven van wat er bekend is over CGT-I bij mensen met traumatisch hersenletsel en een beroerte. Daarnaast worden de onderzoeksresultaten gepresenteerd van een online CGT-I behandeling voor mensen met hersenletsel die momenteel in 5 revalidatiecentra onderzocht wordt.

Symposium De zin en onzin van melatonine voorschrijven

16:00 - 17:30 on 15 november 2019 (Zaal III)

 Voorzitters: Marijke Gordijn en Karin van Rijn

 

Tijd (16.00-17.30)

Spreker

Concepttitel

16.00-16.20

Marijke Gordijn

Inleiding: Wat is melatonine en wat heeft het te maken met slaap?

16.20-16.45

Karin van Rijn

Voorschrijven van melatonine bij circadiane slaap-waakritmestoornissen en inslaapproblemen

16.45-17.10

Marike Lancel

Voorschrijven van melatonine bij slaapstoornissen in de psychiatrie

17.10-17.30

Sigrid Pillen

Melatonine bij kinderen met slaapstoornissen: de klinische ervaring

 

Voorschrijven van melatonine bij slaapstoornissen in de psychiatrie. Prof. Dr. M. Lancel, bijzonder hoogleraar ‘Slaap en Psychopathologie', GGZ Drenthe

In de psychiatrie wordt melatonine vaak voorgeschreven bij klachten over slapeloosheid. Veel GGZ-patiënten blijken zijn dan ook bekend met het gebruik van melatonine. Een deel is er na enige tijd mee gestopt, meestal omdat het geen effect (meer) had op de slaap. Een ander deel gebruikt al langere tijd melatonine, vaak in hoge doseringen vlak voor bedtijd. Ook gebruiken patiënten het regelmatig uit eigen beweging en kopen het middel bij de drogist. Aangezien patiënten in de psychiatrie meestal al veel medicijnen hebben, verdient het de voorkeur zo min mogelijk extra medicatie voor te schrijven. Hoewel melatonine een gunstig effect kan hebben op het inslapen, hebben cognitieve gedragstherapie voor insomnie (cgt-i) en het aanpassen van (tijd van inname) psychofarmaca de voorkeur bij de behandeling van chronische insomnie. Een duidelijke rol voor melatonine binnen de psychiatrie is in de behandeling van het Delayed Sleep Phase Syndrome (DSPS). DSPS komt relatief vaak voor bij psychiatrische populaties, met name bij patiënten met AD(H)D en autisme spectrum stoornissen. De eerste keus behandeling bestaat – net als in algemene slaapgeneeskunde – uit de combinatie van cgt-i  en lichttherapie in de ochtend. Melatonine wordt voornamelijk als additie voorgeschreven wanneer deze interventies niet de gewenste werking hebben of een patiënt de therapieën onvoldoende kan volhouden.

 

Melatonine bij kinderen met slaapstoornissen: de klinische ervaring. Sigrid Pillen, kinderneuroloog – somnoloog, Centrum voor Slaapgeneeskunde, Kempenhaeghe, Heeze

Als je de internationale richtlijnen bekijkt, heeft melatonine bij kinderen enkel een plaats bij de behandeling van chronobiologische stoornissen. In de praktijk wordt melatonine echter breder ingezet, als inslaapmedicatie bij insomnie of als hulp bij diagnostische procedures overdag. Hierbij worden echter zeer wisselende resultaten gezien. De vraag is of de inzet van melatonine op basis van ‘trial and error’ moeten blijven gebeuren of dat een meer onderbouwde benadering mogelijk is. Aan de hand van enkele casus zal geïllustreerd worden hoe wij melatonine in een tertiair slaapcentrum inzetten. Het doel is om meer duidelijkheid te verkrijgen over bij wie effect van melatonine als inslaapmiddel kan worden verwacht en bij wie er minder effect zal zijn of juist zelfs een averechts effect kan optreden.

 
 

© Slaapcongres Nederland 2019

Ontwikkeld door De Webmakers